1902 Şamahı depremi
 Depremden sonra Şamahı'da depremzedeler ve yıkıntılar | |
  Tiflis Bakü  | |
| UTC zamanı | 1902-02-13 09:39:30 |
|---|---|
| Yerel tarih | 13 Şubat 1902) |
| Yerel saat | 12:39:30 AZT UTC+04.00 |
| Büyüklük | 7.4 Mw |
| Derinlik | 15 km (9 mi) |
| Merkez üs | 40°42′N 48°36′E / 40.7°K 48.6°D (Günümüzde: Şamahı, Azerbaycan |
| Tür | Tektonik |
| Maks. şiddet | IX (Çok yıkıcı) |
| Etkilenen ülkeler/bölgeler | Şamahı uyezdi, Bakü Guberniyası, Rus İmparatorluğu |
| Kayıplar | 2000 ölü |
1902 Şamahı depremi, 13 Şubat 1902 tarihinde merkez üssü Rus İmparatorluğu'na bağlı Bakü Guberniyası içindeki Şamahı uyezdi olan, 7.4 Mw büyüklüğünde meydana gelen deprem.[1] Mercalli şiddet ölçeğine göre sarsıntının şiddeti IX (Çok yıkıcı) olarak ölçüldü. Günümüzde Azerbaycan sınırları içinde kalan Şamahı şehrinde büyük yıkıma yol açan depremde 2000 kişi hayatını kaybetti, binlerce kişi ise yaralandı. Merkez ve çevre köylerde yaklaşık 7.439 bina hasar gördü ya da yıkıldı. Bu deprem, Azerbaycan tarihindeki en yıkıcı depremlerden birisi olarak kabul edilmektedir.[2]
Tektonik arka plan
[değiştir | kaynağı değiştir]Azerbaycan, son 5 milyon yıldır devam eden Arap ve Avrasya levhaları arasındaki dalma-batma sürecinin etkili olduğu bir bölgede yer almaktadır. Bunun sonucunda Büyük Kafkas Dağları oluşmuştur. Kuzeye eğimli bir fay olan Ana Kafkas Bindirme Fayı, levhalar arasındaki etkileşimin büyük bölümünü karşılamaktadır. Yaklaşık 1,5 milyon yıl önce, dalma-batma hareketi Kura kıvrım ve bindirme kuşağı tarafından üstlenilmiştir.[3] Kura kıvrım ve bindirme kuşağı, Gürcistan'ın başkenti Tiflis'ten Şamahı'ya kadar uzanan 275 km (171 mil) uzunluğunda olup, bir dizi bindirme fayından oluşmaktadır.[4]
1859 Şamahı depremi'nden bir yıl sonra, 1860 yılında, Şamahı'da araştırma yapan Alman jeolog ve profesör Otto Wilhelm Hermann von Abich, bu bölgedeki sık sık meydana gelen yıkıcı depremlerin yeniden meydana gelebileceğini bu yüzden şehir sakinlerinin ve yapılan başka bir bölgeye taşınmasını tavsiye etti.[5] Fakat imparatorluk yönetimi bu uyarıları görmezden gelerek ve Şamahı'da inşaat çalışmalarını genişleterek nüfus artışına zemin hazırlamıştır. 1902 depremi sırasında şehirde 22.000 kişi yaşamaktaydı.[6]
Deprem
[değiştir | kaynağı değiştir]Etkilenen yapılar üzerinden yapılan izoseismal haritalama, merkez üssünün Şamahı yakınlarında bulunduğunu ve kırılmanın Kura Bindirme Fayı üzerinde gerçekleştiğini göstermektedir. Ağsu rayonunda hendek açılması yoluyla yapılan paleosismolojik çalışmalar, iki depreme ait yüzey kırıklarını ortaya koymuştur. Bu iki depremden daha eski olanının 1667'de meydana gelen büyük bir depreme karşılık geldiği, daha genç olanının ise 3,5 m (11 ft) yer değiştirme gösteren 1902'deki kırılmayı yansıttığı düşünülmektedir. Büyük hasar alanıyla uyumlu olacak şekilde 50 × 30 km² (19 × 12 mil²) büyüklüğünde bir kırılma alanı varsayıldığında ve ortalama 3,5 m (11 ft) kayma miktarı dikkate alındığında, moment büyüklüğü (Mw) 7,4 olarak hesaplanmaktadır.[4]
Deprem 13 Şubat 1902'de öğlen 12:39 civarında, yerin 15 km derinliğinde meydana geldi.[5] Şamahı kentinde ağır yıkıma yol açan sarsıntı sonucunda; şehrin 2.000'den fazla sakini öldü, binlerce kişi yaralandı, 20.000'e yakın kişi evsiz kaldı, 4.000 konut, 8 antik cami, iki kilise, 10'dan fazla medrese, 40 antik hamam, düzinelerce ticari tesis, çarşı ve dükkan yerle bir oldu.[7] Şehir dışındaki 126 köyde 3.000'den fazla evin yanı sıra çok sayıda cami ve çiftlik evi yıkıldı veya hasar aldı.[8] Depremzedelerin yemek pişirmesi sırasında çıkan yangınlar hasarı daha da artırmış, ayakta kalmayı başaran birçok yapıyı da yok etmiştir.[9] Önceki depremlerden sağ kurtulan birçok tarihi bina çöktü veya ağır hasar gördü; bunlar arasında 900 yıllık Şamahı Ulu Camii de bulunmaktadır.[10] Deprem, komşu Abşeron Yarımadası'ndaki Güzdek-bozdeg çamur volkanının patlamasına neden oldu.[11] Patlama sonucunda altı çoban ve yaklaşık 2.000 baş hayvan öldü.[12]
Meydana gelen büyük yıkım ve can kayıplarının ana nedenleri arasında Şamahı'nın büyük bir bölümünün zayıf zeminler üzerinde, yani yumuşak ve suya doygun topraklarda yer alması ve şehirdeki inşaat faaliyetlerinin kötü yapılmış olması yer aldı.[8]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Significant Earthquake Database: NCEI Global Historical Hazard Database" (İngilizce). Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi. 1972. doi:10.7289/V5TD9V7K. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
- ^ Ağayev, Adil (31 Ocak 2017). "Sonuncu dağıdıcı Şamaxı zəlzələsindən 115 il keçir". Azerbaycan Devlet Haber Ajansı (Azerice). Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
- ^ University of Oxford; Pierce, I.; Guliyev, I.S.; Presidium of the Azerbaijan National Academy of Sciences; Yetirmishli, G.J.; Republican Seismic Survey Center of Azerbaijan National Academy of Science; Kazimova, S.E.; Republican Seismic Survey Center of Azerbaijan National Academy of Science; Walker, R.; University of Oxford; Kazimov, I.E. (30 Haziran 2025). "Paleoseismological studies in the pleistoseismic area of the 1668 and 1902 Shamakhi earthquakes" (PDF). ANAS Transactions, Earth Sciences (1). doi:10.33677/ggianas20250100139.
- ^ a b Pierce, Ian; Guliyev, Ibrahim; Yetirmishli, Gurban; Muradov, Rauf; Kazimova, Sabina; Javanshir, Rashid; De Pascale, Gregory P.; Johnson, Ben; Marshall, Neill; Walker, Richard; Wordsworth, Paul (2024). "Surface Rupturing Earthquakes of the Greater Caucasus Frontal Thrusts, Azerbaijan". Tectonics (İngilizce). 43 (3): e2023TC007758. doi:10.1029/2023TC007758. ISSN 1944-9194.
- ^ a b "The Shemakha Earthquake" (PDF). The New York Times. 15 Mart 1902. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
- ^ "Генеалогия - Шемахинское землетрясение 1902". www.family-stories.net (Rusça). Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
- ^ Abbasov, Rovshan; Karimov, Rovshan; Jafarova, Natavan (22 Ağustos 2022). Ecosystem Services in Azerbaijan: Value and Losses (İngilizce). Springer Nature. ISBN 978-3-031-08770-7.
- ^ a b "Şamaxı zəlzələsi 1902 – 115 il". Azerbaycan Ulusal Tarih Müzesi (İngilizce). 31 Ocak 2017. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
- ^ "1902-ci il Şamaxı zəlzələsi..." Azerbaycan (gazete) (Azerice). 1 Ocak 1970. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
- ^ "Int'l experts visit Shamakhi Juma Mosque". Azernews.Az (İngilizce). 2 Eylül 2013. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
- ^ Babayev, G. R.; Agayeva, S. T. (5 Ekim 2021). "Strong earthquakes in Azerbaijan for historical and contemporary periods (conceptual review)". Geofizicheskiy Zhurnal (İngilizce). 43 (3): 106-122. doi:10.24028/gzh.v43i3.236383. ISSN 2524-1052.
- ^ "Tarixdə baş vermiş qəza və fəlakətlər". Azerbaycan Cumhuriyeti Olağanüstü Haller Bakanlığı. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.