Cavad (kale)
 | Bu madde, öksüz maddedir; zira herhangi bir maddeden bu maddeye verilmiş bir bağlantı yoktur. (Ocak 2026) |
Cavad, 9. yüzyılda kurulmuş bir Orta Çağ Şirvan kale şehridir ve Kura ve Aras nehirlerinin birleştiği noktada yer almaktadır.
Etimolojisi
[değiştir | kaynağı değiştir]"Cavad" adı, Arapça "geçit" anlamına gelen "javz " kelimesinden türemiştir. Yer adının Arapça olması nedeniyle, şehrin 9. yüzyılda Şirvanşahlar döneminde kurulduğu sonucuna varılabilir. Cavad şehrinin adı 16. yüzyıldaki kaynaklarda da geçmektedir.
Tarihi
[değiştir | kaynağı değiştir]_v%C9%99_Qalaqay%C4%B1n_(Cellan).png)
Eski Cavad, Avrupa ile Doğu arasındaki ticaret yolunun ana noktalarından biri olarak kabul ediliyordu.[1] Yazıları günümüze ulaşan bir dizi Avrupalı ve Rus gezgin ve diplomat, İngiliz Anthony Jenkinson (6 Ekim 1561), Rus Artemi Sukhanov (1551–1552), Fyodor Kotov (Ağustos, Eylül 1623), Alman Adam Oleari (31 Mart 1637), Hollandalı Jan Streys (1671–1672), İskoç Bell (7 Aralık 1716), Cavad'ı ziyaret etmiş ve burada zincirlerle birbirine bağlanan gemilerin üzerinde inşa edilen köprüden İran'a geçmişlerdir. Bazıları, tuğla, kamış ve çamurla sıvanmış evler, bahçeler, halı ve çeşitli ipek kumaşlar üreten ünlü zanaatkarlar ve hatta dokuma tezgahları gördüklerini, kalenin şehre benzeyen bir yerleşim yeri olduğunu yazmıştır.
"Moskova Şirketi"nin temsilcisi olan tüccar-gezgin Anthony Jenkinson şöyle yazmıştır: "Aynı 6 Ekim 1562'de, arkadaşlarımla birlikte Şamahı'dan ayrıldım ve 60 mil yol kat ettikten sonra, kralın (yani Şirvan beylerbeyi Abdullah Han Ustacılı'nın) her türlü meyvenin bolca bulunduğu bahçeleri olan güzel bir sarayının bulunduğu Cavad şehrine ulaştım."
Gezgin Adam Oleari'ye göre, Cavad ismi "cevaz" kelimesinden gelmektedir ve "gemi köprüleri" anlamına gelmektedir. 1563 yılında İran'dan dönerken, 6 Nisan'da Cavad'daki sarayında Şirvan beylerbeyi Abdullah Han Ustacılı ile görüşmüştür. Ayrıca beylerbeyinden serbest ticarete izin veren bir belge almıştır. A. Jenkinson'un anılarında bir kopyası bulunan bu belgede beylerbeyi, belgenin Cavad şehrindeki sarayında yazıldığını, saltanatının 12. yılında bir mühürle onaylandığını belirtiyor ve kendisini "Şirvan ve Girgan'ın hüküm süren sultanı" olarak adlandırmaktadır.[2]
Cavad, 17.-18. yüzyıllarda da büyük bir yerleşim yeriydi. 1720'lerde, tarihi Şirvan topraklarının diğer bölgeleri gibi, Cavad ve çevresindeki köyler de yıkıldı. 1726 sonbaharında, Korgeneral Ştof liderliğindeki Rus birlikleri Kura Nehri üzerindeki Cavad yerleşimine girdi. Yerleşim Kura Nehri üzerinde bulunuyordu ve isyancılar tarafından ağır hasar görmüştü.[3] Sınır, Kura ve Aras nehirlerinin etrafındaki dut ağaçlıklarından geçiyordu.
1778 yılında Gilan hükümdarı Hidayet Han, Kerim Han Zend'in emriyle Cavad'a saldırdı ve Hasan Han'ı esir aldı. 6 Nisan'da Gilan Hanı Salyan'ı ele geçirdikten sonra Cavad'a saldırdı. Toplar şehre 7 kez ateş açtı. Saldırıların ardından Hasan Han, kardeşi ve oğluyla birlikte şehri terk ederek Gilan Hanı'na geldi ve af diledi. Tarihi kaynaklara göre, Cavad'dan 900 ile 7500 kişi esir alındı ve Reşt'e götürüldü.[4]
Esir alınanlar ağır toprak işlerinde, kale inşaatında ve tarımsal çalışmalarda kullanılmak üzere Reşt ve Anzali'ye götürüldüler. Bu olay, Cavad Hanlığı nüfusunun tarihsel demografik durumu üzerinde olumsuz bir etkiye yol açtı. Cavad şehri yıkıldı ve bir daha eski haline dönmedi.[1]
-
Javad (Tsawat). Çizer: Adam Oleari (1599-1671). Harita 18. yüzyılın ilk çeyreğinde derlenmiştir. -
Jawat. Emanuel Bowen (1694–1767) tarafından hazırlanan harita. Tanım 1747. Harita 1750'de çizilmiştir.
_Empire_1747.jpg)
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b Dilavər Əzimli-AMEA-nın A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun “Azərbaycanın orta əsrlər tarixi” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru. (2018). Beynəlxalq ticarət əlaqələrində Xəzər ticarətinin rolu. Bakı.Orijinal metin(Azerice)Moskva tacirləri Qərbi Avropaya xam ipək, ipək parçalar, Hindistandan daxil olan ədviyyatı daşıyır, ölkədən Azərbaycan neftini də aparırdılar. XVI əsrə dair «Ticarət kitabları» nda bu barədə məlumatlar vardır. Həmin kitablara əsasən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, neft Moskva tacirləri vasitə silə Şirvandan Qərbi Avropaya daşınırdı. Şamaxıya Xəzər dənizi vasitəsilə gələn Moskva tacirləri Muğan düzünü keçib Cavad şəhərinə daxil olur, oradan da Ərdəbilə gedirdilər. Onlar Ərdəbildən iki istiqamətdə hərəkət edirdilər. Bu yollardan biri Təbrizə yönəlirdi. Digər yol isə Cənub-Şərq istiqamətində - Qəzvinə və Kaşana gedirdi. Həmin dövrdə bu şəhərlərdə qızğın ticarət gedirdi
- ^ "Arxivlənmiş surət". 3 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2024.
- ^ Гербер И.Г. 1958
- ^ Абдуллаев Г. Б. 1965.
Bibliyografya
[değiştir | kaynağı değiştir]- Абдуллаев, Г.Б. (1965). Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией (Rusça). Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР.
- Абдуллаев, Г.Б (1960). Иранские происки против кубин- ского ханства и Картли - Кахетинского царства в 1776 и 1778 гг (Rusça). Баку: Известия АН Азербайджанской ССР (серия общественных наук).
- Gerber, I. G. (1958). Описание стран и народов вдоль запад- ного берега Каспийского моря 1728 г [Description of the countries and peoples along the western shore of the Caspian Sea in 1728]. Kosven, M.O. (Ed.). История, география и этнография Дагестана ΧVΙΙΙ-ΧΙΧ вв. [History, geography and ethnography of Dagestan in the 18th-19th centuries] (Rusça). Moskova: Изд-во восточной литературы [Publishing House of Oriental Literature]. ss. 60-119.