Gülistan Kalesi (Şamahı)
| Gülistan Kalesi | |
|---|---|
 | |
| Yerel ad Azerice: Gülüstan qalası | |
| Konum | Böyük Hınıslı,  Şamahı,  Azerbaycan |
Gülistan Kalesi (Azerice: Gülüstan qalası), Azerbaycan'ın Şamahı rayonunda bulunan ve 9. - 12. yüzyıllara tarihlenen bir ortaçağ kalesidir. Kalenin en eski arkeolojik buluntuları 9. yüzyıla ait olsa da, Gülistan Kalesi 12. yüzyılın başlarından 13. yüzyılın başlarına kadar radikal bir şekilde yeniden inşa edilmiş ve güçlendirilmiştir.
Tanım
[değiştir | kaynağı değiştir]Kale, çevredeki araziden 190-200 m yükseklikte yer almaktadır.[1] Kalenin savunma duvarları dağın yamaçlarına inşa edilmiş, kalenin kendisi ise tepeye inşa edilmişti. Kale, kuzeyden, doğudan ve batıdan bir uçurumla çevriliydi.[2] Bugün alanda yuvarlak ve dörtgen duvarların ve kulelerin kalıntıları görülebilmektedir.[3]
Kale bölgesinde yapılan arkeolojik kazılar sonucunda saray kompleksinin binalarının kalıntıları ve 9.-12. yüzyıllara ait maddi kültür örnekleri keşfedilmiştir.[2] Su, Gulistan kalesine kil borular kullanılarak taşınıyordu. Kaleye doğru giden bir yeraltı geçidi de bulunmaktaydı.[2] Azerbaycan topraklarında bulunan diğer kalelerden (Beykurt Kalesi, Gülistan Kalesi, vb.) farklı olarak, Gulistan Kalesi'nin suya giden yeraltı geçidi daha karmaşıktır ve daha özenle inşa edilmiştir.[4]
Tarihi
[değiştir | kaynağı değiştir]Kale muhtemelen 9. yüzyılda inşa edilmiştir.[5] Oryantalist ve arkeolog Yevgeni Pakhomov, bu kalenin kalıntılarının bulunduğu bölgede, Şirvan'ın başkenti olarak adı geçen Yezidiyye şehrinin yer aldığını varsaymıştır; bu şehir 1072 yılına kadar "Tarikh al-Bab"da geçmektedir.[6] 11. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar Şirvanşahların ikametgahı ve savunma kalesi olmuştur.[5] Kalenin rolü 12. yüzyılın başlarında daha da artmıştır. Hem sığınak hem de Şamahı'dan sonra Şirvanşahların ikinci ikametgahı olarak hizmet etmiştir.[7]
Kaleden, Hakanî, Arif Ardabili ve diğerler yazarlar tarafından da bahsedilmiştir. Azerbaycanlı arkeolog Hüseyin Ciddi, Hakanî'nin kalenin yeniden inşasıyla bağlantılı olarak kaleye "yeni Kâbe-kulübesi" adını verdiğine inanmaktadır. Bu bilgi, 12. yüzyılda Şirvanşah III. Menuçihr'in kız kardeşi Şahbanu'nun kalede onarım çalışmaları yaptırdığına dair yazılı kaynaklardan elde edilen bilgilerle de doğrulanmaktadır.[8]
Kale, surları ve genel görünümü hakkında bilgiler, Şirvanşah'ın oğlunun hocası Kavus Arif Ardabili'nin Nizami Gencevî'nin "Hüsrev ve Şirin" şiirinin tarzında yazdığı "Ferhadname" adlı eserinde mevcuttur.[9]
Safevi hükümdarı Şah İsmail 1501'de Bakü'yü aldıktan sonra, birlikleri Gülistan Kalesi'ni kuşattı, ancak ele geçiremediler. Kale-i Bugurt ve Surkhab kalelerini ele geçirme girişimleri de başarısız oldu. Böylece, inatçı direniş nedeniyle İsmail, Gülistan kuşatmasını kaldırmak zorunda kaldı. 1538 baharında, 20.000 kişilik Safevi ordusu tekrar Şirvan'a yürüdü. Ülke harap olmuştu. Kızılbaşlar Gülistan Kalesi'ni kuşattı ve uzun bir kuşatmanın ardından ele geçirdi. Şirvan emirleri idam edildi ve son Şirvanşah Şahruh Tebriz'e götürüldü ve orada öldürüldü.[10]
I. Tahmasb'ın kardeşi Elkas Mirza, 1547'de bir isyan başlattı, ancak bu isyan bastırıldı ve Elkas kaçtı. Bununla birlikte, Muhtar Devletyar önderliğindeki takipçileri kalede direnişe devam etti. Şah'ın elçisinin kale savunucuları tarafından idam edilmesiyle müzakereler başarısız oldu. Saddavi ordusu kaleyi 3 ay boyunca kuşattı. Kale, Şah'ın emriyle yıkıldı.
Ateşli silahların ortaya çıkması ve yayılmasıyla birlikte Gulistan Kalesi sonunda savunma açısından önemini yitirdi.[5]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Ashurbeyli 1983, s. 95.
- ^ a b c Guliyev 1982, s. 119.
- ^ General history of architecture: Architecture of the Mediterranean, Africa and Asia of the VI-XIX centuries. Moskova: Publishing House of the Academy of Architecture of the USSR. 1969. s. 375.
- ^ Bretanitsky L.S. (1966). Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока [Architecture of Azerbaijan 12-15th centuries. and its place in the architecture of the Near East] (Rusça). Nauka. s. 74.
- ^ a b c Guliyev 1982, s. 118.
- ^ Ashurbeyli 1983, s. 102.
- ^ Jiddi 1981, s. 41.
- ^ Jiddi 1981, s. 42.
- ^ Jiddi 1981, s. 13.
- ^ Bretanitsky L.S. (1966). Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока [Architecture of Azerbaijan 12-15th centuries. and its place in the architecture of the Near East] (Rusça). Nauka. s. 74.
Bibliyografya
[değiştir | kaynağı değiştir]
- Ashurbeyli, Sara (1983). Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.) [The State of the Shirvanshahs (6th–16th centuries)] (Rusça). Baku: Elm.
- Jiddi, Huseyn; Mamedzade, K.M.; Ibrahimov, F.A. (1972). "Средневековый город Шемаха" [The medieval city of Shamakhi]. Археологические открытия 1971 года [Archaeological Discoveries of 1971] (Rusça). Moskova: Nauka.
- Jiddi, Huseyn (1981). "Средневековый город Шемаха" [The medieval city of Shamakhi]. Археологические открытия 1971 года [Archaeological Discoveries of 1971] (Rusça). Baku: Elm.
- Guliyev, Jamil, (Ed.) (1982). "Ҝүлүстан галасы" [Gulustan Fortress]. Azerbaijani Soviet Encyclopedia (Azerice). 6. Baku. ss. 118-119.