Gence kapıları

Gence kapıları

Gəncə qapıları
Gelati Manastırı'ndaki Gence kapısı kanadı
Koordinatlar	40°42′56″K 46°25′42″D
Tasarlayan	Usta İbrahim Osmanoğlu
İnşa eden	Ebü’l-Esvar Şavur
Tür	Kale kapısı
Tamamlanma tarihi	1063

Gence Kapıları, XI. yüzyılın ortalarında, Şeddadî hükümdarı Ebü'l-Esvar Şavur'un emriyle 1063 yılında Usta İbrahim Osmanoğlu tarafından yapılmıştır. 1139 Gence depremi sırasında şehri yağmalamak amacıyla saldıran Gürcüler tarafından Gürcistan'a götürülmüş kapıların bir kanadı günümüzde Gelati Manastırı'nda muhafaza edilmektedir.

Tarihi

IX–XI. yüzyıllarda Azerbaycan topraklarına Slavların, Ermeni-Gürcü güçlerinin ve onları destekleyen Bizans kuvvetlerinin; XI. yüzyılda ise Alanların (1032–1033, 1062) yağmacı akınlarının yoğunlaşması, bu dönemde Şeddadî Devleti'nin başkenti olan Gence'nin askerî gücünün ve şehir savunmasının güçlendirilmesini tarihsel bir zorunluluk haline getirmiştir.

Gence'deki kale kapıları, 1063 yılında Şeddadî hükümdarı Ebü’l-Esvar Şavur’un talimatıyla demirci İbrahim Osmanoğlu tarafından imal edilmiştir. Kale, çevresi suyla doldurulmuş derin hendeklerle kuşatılmıştı. Gence kenti İçeri Şehir, Narınkale, Bayır Şehir, Şehristan ve zanaatkarlar mahallesi olan Rabad’dan oluşuyordu.

Kale ya da iç kale için yapılan demir kapının yüzeyi, dövme tekniğiyle işlenmiş motif ve bezemelerle süslenmiştir. Kûfî hatla yazılmış kitabede, kapının Şavur’un emriyle yapıldığı, ustanın adı ve yapım tarihi belirtilmiştir. 1139 yılında Gence depremi sırasında, I. Demetre tarafından Gürcistan’a, Gelati Manastırı’na götürülmüştür. Kale kapılarının sağlam kalan kanadı bugün Gürcistan’ın Kutaisi bölgesindeki Gelati Manastırı’nda, IV. Davit’in mezarı karşısındaki duvara sabitlenmiş halde bulunmaktadır. Kapı kanadı üzerinde Arapça ve kûfî hatla şu ifadeler yer almaktadır:

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla! Yüce Efendimiz ve Emrimiz Seyyid Savur ibn el-Fazl — Allah onun hükümranlığını uzun etsin — bize bu kapıyı, Kadı Ebü’l-Ferec Muhammed ibn Abdullah’ın yardımıyla yaptırmayı emretti — Allah ona da muvaffakiyet versin. Demirci İbrahim ibn Osman el-Enkaveyh’in işidir. Hicrî dört yüz elli beşinci yıl.

Kapının diğer kanadının akıbeti hakkında Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi’nin IV. cildinde şu bilgi verilmektedir:

XVIII. yüzyılda manastır onarılırken, Gence kapılarının bir kanadı çatı örtüsü olarak kullanılmıştır.

Modern dönemde

Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra Gence kapılarının iadesi için defalarca başvuruda bulunmuş, ancak Gürcistan tarafı bunu kabul etmemiştir. Daha sonra tarihi kapıların bazı parçaları bulunmuş ve restore edilmiştir. 1063 yılında şehrin farklı yönlerindeki girişlere yerleştirilen altı büyük kapıdan biri Gence Bölgesel Bilim Merkezi restore etmiştir. Akademisyen Rafael Ahmedov, 2000 yılına kadar eski şehir harabelerinde yürüttüğü arkeolojik kazılar sırasında Gence kapılarına ait kalıntıları tespit etmiş; ardından Bilim Merkezi bu parçaları bir araya getirerek restorasyonunu gerçekleştirmiştir. Restore edilen kapının yüksekliği 3,70 m, genişliği ise 3,40 m’dir. Kapı bölümünde 56 adet farklı dökme demir levha vardır ve bu levhalar çapraz bağlantılarla sağlam biçimde birleştirilmiştir. Kapı, tarihi konumuna uygun olarak Gence–Bakü–Gence yolunun şehir giriş istikametinde yerleştirilmiştir.

Galeri

• 
  Kapıdaki yazının Almanca çevirisi.
• 
• 
• 
• 
  IV. Davit'in Mezarı ve Gence kapısı kanadı
•