Lutfali bey Behbudov
 | Bu madde, öksüz maddedir; zira herhangi bir maddeden bu maddeye verilmiş bir bağlantı yoktur. (Ocak 2026) |
Lutfali bey Behbudov (Lyuftali veya Niftali olarak da bilinir, Azerice: Lütfəli bəy Behbudov, Rusça: Лютфали-бек-Бебутов; 1877–Eylül veya Ekim 1918), Azerbaycanlı mühendistir. Transkafkasya Seim ve Azerbaycan Ulusal Konseyi üyesiydi.
Arka Plan
[değiştir | kaynağı değiştir]1877 yılında Uchoghlan[1][2] veya Bayat köyü,[3] Şuşa uezd'da binbaşı Rahim bey Behbudov ve Boyukhanim hanım'ın ikinci oğlu olarak dünyaya geldi. Büyük bir ailenin ikinci oğluydu. Ali (1872–1937) adında bir ağabeyi ve Mirzali (1882–1937) adında bir küçük kardeşi vardı. Aile Cavanşir klanının bir parçasıydı, Behbud ağa Cavanşir soyundan geliyordu, Panah Ali Khan'ın erkek kardeşiydi ve bu nedenle Karabağ'da yüksek bir statüye sahipti. Kız kardeşi Süreyya, Khurshidbanu Natavan'ın oğlu Mir Jafar ile evliydi.
Biyografi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Behbudov, Alimardan bey Topçubaşov'un önerisiyle Hacı Zeynalabdin Taghiyev'den aldığı bursla Petersburg Teknoloji Enstitüsü'nde mühendis olmak üzere eğitim gördü. Kitlesel öğrenci ayaklanmalarına katılması nedeniyle enstitüden atıldı, ancak daha sonra geri alındı ve nihayet 1904'te mezun oldu. Kafkasya'ya döndükten sonra ilk olarak Bakü gümrük departmanında çalışmaya başladı ve ayrıca Kafkasya ve Merkür için gemi mekaniği kursunda teorik mekanik dersleri verdi. Babası gibi binbaşı oldu ve 1908'de 3. Sınıf Aziz Stanislaus Nişanı ile ödüllendirildi.
Behbudov daha sonra Taghiyev'in fabrikaları ve özel mülkleri de içeren iş imparatorluğunun önemli bir bölümünü yönetti ve 1908'den beri Taghiyev'in Kura-Hazar Nakliye Şirketi'nin başında bulundu; bu şirket daha sonra Caucasus ve Mercury tarafından satın alındı.
Taghiyev ile Anlaşmazlık
[değiştir | kaynağı değiştir]1911 yılında Taghiyev ve Behbudov arasında bir anlaşmazlık çıktı ve bu durum fiziksel bir kavgaya ve kamuoyunda büyük yankı uyandıran bir yargılamaya yol açtı. 7-15 Mayıs tarihleri arasında Tiflis'te Kafkasya Genel Valisi Illarion Vorontsov-Dashkov ile görüşüp Transkafkasya Demiryolu'ndaki rolünü tartıştıktan sonra, Taghiyev tarafından karısı Sona Arablinskaya'ya (general Balakishi Arablinski'nin kızı) sarkıntılık etmekle suçlandı. Behbudov, Taghiyev'in evinde dövüldü ve işkence gördü; bu durum Bakü'de bir skandala dönüştü. Olaya Tağıyev'in yeğeni, Tağıyev'in oğlu Sadık (1868–1943), İran prensi yarbay Mansur Mirza Kaçar ve diğerleri dahildi. Durumu Khosrov bey Sultanov ve Bayram bey Ahundov tarafından incelenmiştir.[4] 1912'deki duruşmanın ardından Tağıyev 2,5 yıl hapis cezasına çarptırıldı ve daha sonra 1913'te Tiflis kararında bu ceza beraat etti.
O sırada Taghiyev Vasily Maklakov tarafından savunuldu. Olay, Maklakov'u "Taghiyev'in ücretlerini yutmakla" suçlayan Vladimir Lenin,[5] petrol baronu Murtuza Mukhtarov ve gazeteci Rahim Bey Melikov (Hasan Bey Zardabi'nin yeğeni) dahil olmak üzere dönemin etkili kişileri tarafından eleştirildi. Behbudov'un akrabası ve mühendis arkadaşı Behbud Han Javanshir, bunun Baküler ve Karabağ Azerbaycanlıları arasında bölgesel bir anlaşmazlık olduğunu bile iddia etti. Mahkemede tanık olarak ifade veren Fatali Han Khoyski, Behbudov'a mahkemeye gitmesini önermediğini belirtti. Taghiyev'in de yazar Abdül-Halig Achundov, Gara Bey Garabeyov ve diğerleri dahil olmak üzere destekçileri vardı. Uzeyir Hajibeyov, "Molla Nasraddin" dergisi için yazdığı yazıda, çağdaş gazetecileri olayları bulandırmakla suçladı.
Sonraki Yaşamı
[değiştir | kaynağı değiştir]1911 yılında kardeşiyle birlikte "Kuratan" anonim şirketini kurarak Kura Nehri'nde nakliye işine başladı. Behbudov, 15 Mart 1912'de Aziz Anna Nişanı'nı (3. sınıf) aldı ve 28 Mayıs'ta saray müşaviri rütbesine yükseltildi. 1 Ekim 1912'de Arhangelsk limanında mühendis olarak çalışmaya başladı ve bir yıl sonra Gence'de çalışmak üzere Kafkasya'ya döndü. Harutyun Tumian'ın anılarına göre, Transkafkasya Komiserliği'nin posta ve telgraf iletişim bakanıydı. Daha sonra Transkafkasya Seim'in de üyesi oldu.[6] Şuşa'nın Ermeni-Türk Komitesi'nin Daşnaksutyun temsilcisi Hayrapet Musaelyan ile birlikte milletvekili seçildi.[7]
Ayrıca Transkafkasya Komiserliği'nin bir parçası olarak Karabağ Egemenlik Komitesi Başkanıydı. Tumian'a göre: "Nisan başında, Transkafkasya komiserliğinin eski posta ve telgraf iletişim bakanı mühendis Lutfali bey Behbudov, Şuşa'ya geldi. Yanında Tiflis'ten 500.000 ruble getirmişti; bunun 200.000'i ülkenin gıda ihtiyaçları için, 200.000'i ise anarşiyle mücadele içindi. Gıda için ayrılan 300.000 ruble, yetersiz ihtiyaçlar denizinde çok önemsiz bir değere sahipti. Bu para, hâlâ isim olarak varlığını sürdüren şehrin genel hazinesine aktarıldı. Ermeni veya Türk ayrımı gözetmeksizin ihtiyaç sahibi vatandaşlara, birkaç kilo ekmek almaya ancak yetecek miktarda, kişi başı 50 ruble verildi. Komiserliğe, 200.000 rubleyi, ova ve dağ Karabağ halkının genel durumunu öğrenmek, anarşiyle mücadele etmek ve birkaç yerel sorunu çözmek için kullanması talimatı verildi. Bu iş, Müslümanların temsilcisi olarak Lütfali Bey ve Ermenilerin temsilcisi olarak Musayelyan tarafından yapılacaktı. Sorular önce Partilerarası Büro ve Müslüman Milli Komitesi'nde incelendi, ardından Uluslararası Komite'ye devredildi. Behbudov da komiserliğin temsilcisi olarak burada konuların incelenmesine katıldı."[8] Lütfali Bey, Şuşa'nın hem Ermeni hem de Azerbaycanlı nüfusunun saygısını hızla kazandı ve iki topluluk arasında barışı korumaya çalıştı. Mayıs 1918'de Azerbaycan Milli Konseyi üyesi oldu. Karabağ Konseyi ile eski tanıdığı Hüsrov Bey Sultanov arasında arabuluculuk yapmaya çalıştı. Daha sonra aynı şeyi Nuri Paşa'nın Karabağ'daki komutanı Hasan Basri Bey için de yaptı. Bakü Muharebesi'nin sonucunu Şuşa'daki Ermeni nüfusuna bildiren ilk kişi oydu. Musaelyan ve Behbudov, 18 Eylül'de Ağdam'da Nuri Paşa'nın Karabağ'daki yeni komutanı Cemil Cahit Toydemir ile görüştüler.
Tumian'a göre, bu görüşmeden sonra Toydemir'in emriyle Lütfali Bey öldürüldü. Ancak Hamida Javanshir'in anılarına göre, cephe hattını gözlemlerken Gülablı yakınlarında öldürüldü; Ermeni kaynakları ise Behbudov'un ölüm yerinin Kyatuk olduğunu iddia etmektedir.[9] Azerbaycan Parlamentosu, 16 Kasım 1918'de Behbudov'un ölümünü 1 dakikalık saygı duruşuyla andı.[10]
Aile
[değiştir | kaynağı değiştir]Leyli adında bir Tatar soylu kadınla evliydi ve ondan Dilara, Pari ve Leyla adında üç kızı oldu.
Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası [Azerbaijan Popular Republic Encyclopedia] (PDF) (Azerice). 1. Baku: Lider. 2004. s. 273. ISBN 9952-417-14-4. Archived from the original on 23 Mart 2023. Erişim tarihi: 23 Mart 2023.
- ^ "The Taghiyev-Behbudov Affair: Conflict Among Caucasian Muslim Elites in the Early XX Century - Baku Research Institute". bakuresearchinstitute.org (İngilizce). 21 Mart 2020. Erişim tarihi: 11 Ocak 2024.
- ^ Chingizoglu, A. (1 Ocak 2004). "Behbudəli ağanın törəməsi" [Descendants of Behbud Ali Agha]. News of the Azerbaijan Historical and Genealogical Society (Azerice), 3. Baku: Adiloglu. ss. 18-30.
- ^ Zamyslovsky, Georgy (1912). Дело Тагиева [Taghiyev affair] (Rusça). Saint Petersburg: Aleksey Suvorin. s. 12.
- ^ "Lenin: Capitalism and 'Parliament'". www.marxists.org. Erişim tarihi: 11 Ocak 2024.
- ^ Hasanli, Jamil (16 Aralık 2015). Foreign Policy of the Republic of Azerbaijan: The Difficult Road to Western Integration, 1918-1920 (İngilizce). Routledge. s. 25. ISBN 978-1-317-36617-1.
- ^ Ishkhanian, Yeghishe (1999). Եղիշե Իշխանեան, Լեռնային Ղարաբաղ 1917–1920 [Nagorno-Karabakh 1917–1920] (PDF) (Ermenice). Erivan: Hayastan Publishing (1966 tarihinde yayınlandı). s. 84.
- ^ "Դեպքերը Լեռնային Ղարաբաղում (1917-1920)" [Events in Nagorno Karabakh (1917-1920)]. Hetq.am (Ermenice). 16 Aralık 2013. Erişim tarihi: 11 Ocak 2024.
- ^ Guliyeva, Garanfil (14 Kasım 2018). "Behbudovlar nəslinin ermənilər tərəfindən öldürülən bəyi" [A bey from Behbudov family who was killed by Armenians]. Kaspi (Azerice). s. 15.
- ^ Gəncəli, Mehdi; Ağaoğlu, Azad; Kərimli, Teymur; Ganjali, Mehdi; Aghaoglu, Azad; Karimli, Teymur (2021). Azərbaycan Qəzeti. 1918-1920. II Cild = Azerbaijan Newspaper. 1918-1920. Volume II (Azerice). ADA University. s. 308. ISBN 978-9952-8425-9-3.